سبزى و نه خاك خوب و نه يخ . شهر پر از پشه است ، چاههاى آن گود و شور ، آب باران در آب انبارهاى سربسته جمع شود . بينوايان تشنه‌اند و بيگانگان سرگردانند ، گرمابه‌هايش ديوانگاه است ، دولابها ( چرخ‌چاهها ) را مستخدمان مىچرخانند . مساحت شهر بيش از يك ميل در يك ميل است . ساختمانهايش از سنگ تراشيده و آجر پخته است . آنچه از كوچه‌هايش به ياد دارم ، چنين است : درب بئر العسكر ، درب مسجد عنّبه ، درب بيت المقدس ، درب بيلعة ، درب لدّ ، درب يافا ، درب مصر ، درب داجّون . جامع رمله در بازار بهتر و زيباتر از جامع دمشق است و ابيض خوانده مىشود . در قلمرو اسلام بزرگتر از محراب جامع رمله نيست و پس از منبر بيت المقدس ، منبرى بهتر از آن نيست . مناره‌اى زيباتر دارد كه هشام بن عبد الملك آن را ساخته است . « 1 » مؤلف اضافه مىكند كه از عمويم شنيدم ، هنگامى كه هشام خواست جامع رمله را « دوباره بازسازى كند » به او خبر دادند كه مسيحيان ستونهايى از مرمر براى كليساى بالعه در زير خاك پنهان كرده‌اند ، پس به ايشان گفت : يا ستونها را بياوريد يا ما كليساى لد را ويران مىكنيم تا با ستونهايش جامع خودمان را بسازيم ؛ آنها ستونها را آوردند . « 2 » ناصر خسرو كه در ضمن سفر از رمله عبور كرده ، در وصف آن مىنويسد : شهرستانى بزرگ است و بارويى حصين و بلند و محكم از سنگ و گچ دارد و دروازه‌هايش آهنين است . از شهر رمله تا لب دريا سه فرسنگ است . در ميان مسجد آدينه ، حوضهاى بزرگ است . مسجد آنجا را سيصد گام در دويست گام مساحت كردم . بر پيش صفّه مسجد نوشته بودند كه پانزدهم محرم سال 425 ، اينجا زلزله‌اى اتفاق افتاد شديد و عمارات بسيار را خراب كرد . در شهر ، مرمر فراوان است و بيشتر سراها و خانه‌هاى مردم از مرمر بنا شده است . انواع و الوان مرمرها را آنجا ديدم از ملمّع ، سبز ، سرخ ، سياه و سفيد و همه نوع رنگ . آنجا نوعى انجير است كه از آن بهتر هيچ جا نيست و به شهرهاى اطراف مىبرند . « 3 » ادريسى در قرن ششم هجرى مىنويسد : رمله شهرى نيكو

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 231 - 232 . ( 2 ) . همانجا . ( 3 ) . سفرنامه ناصر خسرو ؛ ص 27 .